Muş İli, Doğu Anadolu
Bölgesindedir. 39 29’ Ve 38 29’ kuzey enlemleriyle 41
06’ ve 41 47’ doğu boylamlarının arasın-dadır. Yüzölçümü
8196 km2’dır. Türkiye yüz ölçümünün yüzde 1.1’ini
kaplar.
Muş ili, doğuda Ağrının
Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz, kuzeyden
Erzurum’un Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan
Bingöl’ün Karlıova ve Solhan, güneyden ise Diyarbakır’ın
Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in Göroymak ve Mutki
ilçeleri ile çevrilidir.
Muş şehri Güney Doğu Toros
Dağlarının uzantısı olan Haçreş dağlarının önemli
zirvelerinden Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında,
Çar ve Karni derelerinin aktıkları vadiler arasında
kuruludur.
YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ
Muş ili yüksek ve dağlı bir
yörededir. İl alanının yüzde 34.9’nü kaplayan dağlar,
Güney Doğu Torosların uzantılarıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya
kıvrım sistemiyle birlikte oluşmuş genç dağlardır.
Rakım, genellikle 1250 metrenin üzerindedir. Genç ve
verimli alüvyonlarla örtülü ovalar, il yüzölçümünün
yüzde 27.2’sini kaplar. Murat vadisi il topraklarını
doğu-batı doğrultusunda parçalamıştır. Genellikle
1500-1700 m rakımlı platolar il alanının yüzde 37.9’nu
kaplar.
DAĞLAR
Güneydoğu Toros Dağları’nın
uzantıları Muş il alanını çevreler. Eskiden gür
ormanlarla örtülü olan bu genç dağlar, zamanla
çıplaklaşmıştır. Muş ilinin başlıca önemli dağları
Akdoğan (Hamurpet), Şerafettin, Bilican, Bingöl, Haçreş
(Karaçavuş, Çavuş), Otluk ve Yakupağa dağlarıdır.
1-Akdoğan (Hamurpet) Dağı:
Muş’un kuzeyinde yer alır.
Doğrultusu kuzeydoğu-güneybatıdır. Bu doğrultudaki
uzunluğu yaklaşık 30 km, genişliği ise kuzey–güney
doğrultuda 10 km’dır. En yüksek zirvesinin rakımı 2879
m’dir. Muş’un önemli göllerinden olan Akdoğan (Hamurpet)
Gölü bu dağın üzerindedir.
2-Şerafettin Dağları:
Muş il alanının batısını
engebelendirir. Büyük bölümü Bingöl ilinde kalan bu
dağlar, doğu-batı doğrultulu çok yüksek ve düzenli bir
sırt görünümündedir.
3-Bilican Dağları:
Bulanık ve Liz Ovaları
arasında yer alır. Doğrultusu kuzeybatı-güneydoğudur.
Haçlı (Kazan,Bulanık) Gölünün kuzeybatısında balık sırtı
biçiminde uzanan bu dağlar daha sonra düzenli bir biçim
alır. Rakım güneye inildikçe artar. Bilican Dağları,
Bulanık ilçesine doğru düzenli biçimde alçalarak uzanır.
Burada Laris Tepesini oluşturduktan sonra birden
kesilir. Bilican Dağlarının en yüksek zirvesi 2950 m.
Rakımlı, Bilican Tepe (Ziyaret Tepe, Vangesor Tepesi)
dir. Diğer önemli zirveleri Avni Kalesi Tepesi (2754 m),
Şeyhtokum (2300 m), Karaburun (2500 m) ve Hasan
Tepeleridir.
4-Bingöl Dağları:
Muş il alanının kuzey
batısında yer alır. Bu dağların büyük bölümü Erzurum
ilinde kalır. Doğu-batı doğrultusunda uzanan Bingöl
dağları Muş il alanını engebelendirir.
5-Otluk Dağları:
İl alanının ikiye
ayırırcasına kuzey batı güneydoğu doğrultusunda uzanır.
Rakım genellikle 2000 m dolayındadır. En yüksek zirvesi
ise 2155 m yüksekliğindedir.
6-Haçreş (Karaçavuş, Çavuş)
Dağları:
Muş ilçe merkezinin
güney-batısında kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda
uzanır. Muş şehri bu dağların önemli zirvelerinden olan
Kurtik Dağı (2645 m)’nın kuzeye bakan yamaçlarında
kurulmuştur.
7- Yakupağa Dağları:
Muş il alanının
güneydoğusunda uzanır. Doğrultusu doğu-batıdır. Muş-Van
illeri arasında tabii bir sınır oluşturacak biçimde
uzanan bu dağların önemli bölümü Van’dadır.
AKARSULAR
Muş il alanı Fırat Havzası içindedir.
İl topraklarını sulayan önemli akarsular Murat ile onun
kolu olan Karasu’dur.
1- Murat Irmağı :
Van Gölünün kuzeyindeki Aladağ’dan
doğar. Uzunluğu 600 km kadardır. Muş il sınırlarına
kuzey doğudan girer. Kuzey-güney doğrultusunda bir süre
akan ırmak bu sırada birkaç küçük dereyle ve doğuda da
Karakaya Deresiyle birleşir. Debisi 200-300 m3’tür. Debi
ırmağın kabardığı zamanlarda 2500 m3 bulur. Suyun
azaldığı zamanlarda ise 50-70 m3 kadar düşer. Murat
ırmağını besleyen diğer akarsular şunlardır: Badişah,
Şehit, Heftreng, Körsuyu, Liz, Köşker dere ve
çaylarıdır.
2- Karasu:
Güroymak’dan doğar. Muş il sınır-larına
güneyde girer. Uzunluğu 68 km kadardır.
Kuzeybatı-güneydoğu doğrul-tusunda akar. Başlıca kolları
Daralıovadan kaynağını alan 27 km uzunluğundaki Ab-dulbahar,
Kazana Tepesinden doğan 35 km uzunluğundaki Kelereş ile
Çar ve Karni’dir. Muş il sınırları içindeki diğer önemli
akarsular şunlardır: Aynı adlı dağdan doğan Çiçekveren
Deresi (13 km), Aktuzladan doğan Heronek suyu (24 km),
Bilican dağından kaynağını alan Liz Suyu (32 km),
Kımsoradan doğan Çılbuhur deresi (27 km) ve Hamurpet
Dağından kaynağını alan Memanlı suyudur ( 24 km).
PLATOLAR
Platolar il alanının 37.9’nü
oluşturur. İl alanının kuzey ve kuzeybatısında yer alan
bu platolar Murat vadisinin tavanı ile bu dağların
zirveleri arasında sıralanır. Az dalgalı ve kalın bir
toprak tabakası ile örtülüdürler. Bol sulu ve
otludurlar. Bu nedenle Muş tarımının en gelişmiş dalı
hayvancılıktır.
VADİLER VE OVALAR
Muş ilindeki vadiler Murat Irmağı ve
kollarınca açılmıştır. Bu vadilerin en önemlisi Murat
Vadisidir. Muş il alanının yüzde 27.2’sini ovalar
oluşturur. En önemlisi Muş, Bulanık, Malazgirt ve Liz
Ovalarıdır.
1- Murat Vadisi: İl alanının kuzey
batısında başlar. Başlangıçta kuzey güney doğrultulu
derin bir boğaz biçiminde olan vadi sonra batıya döner.
Bulanık ovasına girer. Vadi tavanı Muş ovasında
genişler. Ovanın çıkışında yeniden derinleşir. Murat
Vadisi Ulukaya Köyünün güneyinde il sınırlarının dışına
çıkar.
2- Muş Ovası :Türkiye’nin en büyük
ovalarından biridir. Alanı yaklaşık 1650 km2’dır.
Uzunluğu 80 km, genişliği ise 30 km’ yi bulur. Basamaklı
bir yapı gösterir. Ovanın güneyini Haçreş Dağları
çevirir. Kuzeyde ise Şerafettin Dağları ve bu sıranın
uzantıları vardır. Muş ovasının doğu ucunda Nemrut Dağı
yer alır. Batı ucunda ise dağlık alanlar vardır. Muş
ovası 3. Jeolojik zamanın miyosen dönemi ortalarına
kadar bir birikinti iken yer kabuğu hareketleri sonucu
bir çöküntü alanına dönüşmüştür. Bu alan sonraki
jeolojik dönemlerde yeni alüvyonlarla da örtülerek
verimli bir alan durumuna gelmiştir.
3- Bulanık Ovası :İlin doğusundadır.
Yüzölçümü 525,2 km2’dır. Bu ova Murat ırmağı boyunca
uzanan ince bir şerit görünümündedir. Genişliği ancak
birkaç km. olan ovanın uzunluğu yaklaşık 20 km.
kadardır. Bulanık ovasında genellikle tahıl ve bol
miktarda koyun ve sığır yetiştirilmektedir.
4- Liz Ovası :Bilican Dağlarının
güneyinden başlar Murat Irmağına kadar uzanır. Yüzölçümü
160 km2’dır. Dalgalı bir yapı gösterir. Rakım Murat
Irmağına doğru artar. Geniş kesimi mera olan Liz
Ovasında tahıl, koyun ve sığır yetiştirilir.
5- Malazgirt Ovası: Muş il alanının
doğusunda yer alır. Yüzölçümü yaklaşık 450 km2’dir.
Murat ırmağı ovanının kuzeybatısında geçer. Malazgirt
ovası güneyde Süphan Dağı ve uzantıları ile Van Gölünden
ayrılır. Yer yer bu dağlardan inen akarsularca yarılmış
olan ova geniş bir bozkır görünümündedir.
GÖLLER
Muş ili sınırları içinde kalan
başlıca göller: Haçlı (Bulanık)Hamurpet (Akdogan), Küçük
Hamurpet, Gaz (Kaz) gölleridir.
1- Haçlı (Bulanık) Gölü
İlin güneydoğusunda Bulanık ilçesinin
güneyindedir. Göl adını güneyindeki Haçlı Köyünden
almıştır. Göl Bulanık adını ise suyun genellikle bulanık
oluşundan almıştır. Bir lav seti gölüdür. Haçlı gölü de
kuzeyindeki Kızkopan volkanının yükselmesi ile
oluşmuştur. Yüzölçümü 10 km2 kadardır. Gölde derinlik 7
m. aşmaz. Haçlı Gölü güneybatıdan akan Şeyhtokum Deresi
ile birkaç kaynaktan beslenir. Gölün su düzeyi bütün yıl
boyunca hemen, hemen aynı kalır. Kışın donduğunda göl
sathında yürünebilmektedir. Gölde alabalık ve
aynalısazan bulunmaktadır.
2- Hamurpet (Akdoğan) Gölleri
Büyük Hamurpet:Varto ilçesinin
kuzeybatısında Hamurpet dağlarının batısında yer alır.
2149 Rakımda ve 21 metre derinliğindedir. Yüzölçümü 1088
km2’dır. Gölün her tarafı dik kayalarla çevrilidir.
Derinliği küçük göle nazaran daha az olduğundan yeşil
renktedir. Kaynak ve kar suları ile beslenir. Kış
aylarında donar, su seviyesi tüm yıl boyunca pek
değişmez. Gölde bol miktarda aynalısazan balığı ile
Ördek, kaz, turna ve kunduz da bulunmaktadır. Gölün
bulunduğu alan volkanik özellikler taşımaktadır. Fazla
olan suyu yakınından geçen İskender çayına boşaltır.
Küçük Hamurpet Büyük Hamurpet gölünün
yaklaşık 300 m kadar güneyinde ve 2173 rakımda küçük
dairesel bir yapısı vardır. Gölün alanı 149 km2 dir. 47
metre derinlikte olduğundan mavi bir görünüme sahiptir
3- Gaz (Kaz) Gölü
Malazgirt ilçesine bağlı Aktuzla
Bucağının yakınlarındaki bu göl Karstik bir göldür.
Gölün suyu tuzlu ve acıdır. Derinliği azdır. Kenarları
sazlıktır. Bu nedenle ilkbaharda burası göçmen kuşların
akınına uğrar. Kaz, ördek, su tavuğu en çok rastlanılan
hayvan türleridir.
